Właściwym
celem książki Wrażliwość a podmiotowość.
Teoria Emmanuela Lévinasa i praktyka Janusza Korczaka Anny Kamińskiej jest
rekonstrukcja rozproszonej, niesystematycznie zarysowanej, ukrytej za niesłychanie
nowatorskim językiem, kategorii wrażliwości. Metodą podjętych badań jest
studiowanie, analizowanie, interpretowanie oraz porównywanie tekstów Lévinasa i
Korczaka.
Praca składa
się z dwóch części. W pierwszej, poświęconej Lévinasowi, autorka stara się
najpierw wypracować, ujęte w różnorakich kontekstach, pojęcie wrażliwości,
potem zaś pojęcie podmiotowości, aby wykazać w końcu, że wrażliwość jest
podstawowym warunkiem podmiotowości. Natomiast w części drugiej ukazuje dzieło
życia, działalności i twórczości Janusza Korczaka jako antycypacę Lévinasowskiej
idei podmiotowości jako wrażliwości.
Część
lévinasowska składa się z trzech głównych rozdziałów:
Rozdział
pierwszy, „Lévinasowskie pojęcie wrażliwości” zawiera analizy dotyczące różnych
aspektów wrażliwości: wrażliwości ontologicznej, zmysłowej wrażliwości na
świat, metafizycznej wrażliwości na Boga, oraz etycznej wrażliwości na drugiego
człowieka. Autorka analizuje trzy aspekty wrażliwości zmysłowej: odczuwanie
własnej przyjemności i radości w relacji podmiotu do świata jako bezosobowego
żywiołu, odczuwanie własnego bólu, oraz odczuwanie bólu innego człowieka
umożliwiające poświęcenie siebie. Wyodrębnia także doświadczenie śmierci,
doświadczenie cierpienia oraz doświadczenie rozkoszy, jako relacji z
wrażliwością drugiego człowieka. W podrozdziale „Metafizyczna wrażliwość na
Boga” analizuje doświadczenie Boga w relacjach międzyludzkich, ateizm jako rodzaj
metafizycznej wrażliwości oraz „szaleństwo etycznej nadwrażliwości”. W drugim
rozdziale lévinasowskiej części Kamińska stara się wyklarować „Lévinasowskie
pojęcie podmiotowości”.
Aby dowieść,
iż wrażliwość istotnie warunkuje podmiotowość człowieka, postanowiła autorka
odnieść ją do konkretu ludzkiej egzystencji. Temu służy ostatnia część pracy:
„Dzieło Janusza Korczaka antycypacją Lévinasowskiej idei podmiotowości jako
wrażliwości”. W pierwszym rozdziale korczakowskiej części pracy, zatytułowanym
„Przeczucie zagłady”, wykazuje, iż etyczna wrażliwość Korczaka, będąca
przeczuleniem na obojętność wobec ludzkiego cierpienia, na wiele lat przed II
wojną światową pozwoliła mu przeczuć zbliżanie się zła, o którym znacznie
później pisał Lévinas. W rozdziale tym stara się dowieść, iż nie wystarczy
myśleć, aby być człowiekiem, że rozum obojętny na cierpienie drugiego, może
okazać się zbrodniczy, oraz, że etyczna wrażliwość na innego kształtuje nie
tylko własne człowieczeństwo, ale również oblicze świata. W dwóch następnych
rozdziałach: „Dziecięcy pokój – stan dzieciństwa jako Lévinasowskie il y a” oraz „Stan dzieciństwa jako Lévinasowskie
rozkoszowanie się”, zestawia Kamińska biografię i twórczość Korczaka z
filozofią Lévinasa oraz z filozofią Gastona Bachelarda, wykazując, iż Lévinasowskie
przeczulenie z powodu nieusuwalności istnienia oraz jego idea rozkoszowania się
(la jouissance) uzupełnia się z Bachelardowską
„poetyką marzenia” i wpisuje się w podmiotowość Janusza Korczaka. Filozofia
Gastona Bachelarda pomaga zrozumieć, w jaki sposób lévinasowska kategoria il y a – zarówno w znaczeniu wrażliwości
jako konieczności i bolesności istnienia, jak i w znaczeniu wrażliwości jako
żywiołu rozkoszowania się – zrealizowała się w życiu Korczaka. Niemożność
zrozumienia świata ma wymiar zarówno negatywny, jak i pozytywny. W kolejnych
trzech rozdziałach przedstawia Kamińska, jak życie Korczaka potwierdza w praktyce
teorię Lévinasa dotyczącą samotności, cierpienia, śmierci i samobójstwa, oraz
wrażliwości na Boga. W rozdziale „Wrażliwość na innego” pokazuje, iż Korczak
jest przykładem Lévinasowskiego podmiotu etycznej wrażliwości. W rozdziale
„Inny we mnie jako dziecko we mnie” dowodzi, iż podmiotowość Korczaka jest
szaleństwem etycznej nadwrażliwości. W rozdziale ostatnim: „Urzeczywistnianie
etyki poprzez czyn”, wskazuje, iż dobroć, o której pisze Lévinas nie może być
tylko biernością, ale wymaga odwagi i siły, gdyż Lévinasowska etyka
urzeczywistnia się poprzez heroiczny czyn, który realizuje się na przekór złu. Życie
i śmierć Korczaka to dowód możliwości realizacji Lévinasowskiej idei człowieka
zdolnego przekroczyć wrażliwość na siebie samego w stronę wrażliwości na innego
oraz potwierdzenie tezy, iż wrażliwość warunkuje podmiotowość człowieka.
Z recenzji:
„Trzeba zatem szczerze pogratulować Autorce niebanalnego
pomysłu, gdyż dzięki jego realizacji otworzyła się nowa przestrzeń konfrontacji
sensów. Zrozumienie potworności zła i uchwycenie świętości dobra rozciąga się
na rejony dotąd niezbadane. Pytania Lévinasa stają się naprawdę poważne, kiedy
zadaje się je w imieniu Janusza Korczaka. Polski „Stary Doktor" przybiera
zaś najwyższy, hieratyczny wymiar dopiero w świetle teorii, która zdolna jest
wejrzeć poza kulisy prostych rozstrzygnięć i sięgnąć aż do wymiarów Absolutu,
objawiającego się w człowieku. Dzięki subtelnym i wnikliwym rozważaniom Anny
Kamińskiej właśnie, okazuje się, że obydwa aspekty − nazwijmy je
„teoretyczny" i „praktyczny" − przenikają się wzajemnie, a siła
sugestii tego tekstu jest tak ogromna, iż doprawdy trudno będzie uwolnić się od
zaproponowanych skojarzeń. Dzięki umiejętnie przeprowadzonej operacji zestawień
i porównań Levinas i Korczak stają się nośnikami tej samej wrażliwości i
wykładnikami podobnej, a może nawet wspólnej wizji świata”.